Zielony mur pęka. Czy przetrwamy kryzys klimatyczny bez naszych najważniejszych sprzymierzeńców?

15 listopada 2026, 17:49

Drzewo

Źródło zdjęć: © Canva

Eksperci wskazują na dramatyczne skutki fal upałów i podpowiadają, które gatunki drzew mają szansę uratować nasze miasta. W najnowszym odcinku podcastu "Mówią drzewa" prof. Zygmunt Kącki, dyrektor Ogrodu Botanicznego Uniwersytetu Wrocławskiego, zabiera nas w niezwykłą podróż po zmieniającym się klimacie. Mówi o tym, jak ekstremalne susze, opadające poziomy wód gruntowych i betonza w miastach stają się cichym wyrokiem śmierci dla starych drzew – od wiekowych wiązów nad Odrą po tatrzańskie świerki.

Podcast "Drzewa przyszłego klimatu" porusza niezwykle ważne i głębokie kwestie dotyczące tego, jak całe ekosystemy – od mikroskopijnego życia w glebie po potężne drzewa w miastach i lasach – muszą radzić sobie z gwałtownymi zmianami środowiskowymi.

Poniżej wymieniam kluczowe wątki poruszone przez prof. Zygmunta Kąckiego.

1. Kaskadowe skutki zmian w przyrodzie (Efekt domina)

Profesor Kącki słusznie porównuje ekosystem do ceglanego muru, w którym spoiny (fugi) to obieg materii i powiązania międzygatunkowe:

Rozminięcie rytmów biologicznych (Fenologia): Wskutek wczesnych wiosennych ociepleń rośliny zaczynają wegetację i kwitnienie wcześniej. Sprawia to, że ich okres optymalnego pylenia lub owocowania mija się w czasie z aktywnością owadów-zapylaczy czy przelotem ptaków, które są uzależnione od konkretnej bazy pokarmowej.

Jakościowa przebudowa gatunkowa: Choć ogólna liczba gatunków na danym terenie może wydawać się stała, zmienia się ich jakość. Wypadają wrażliwe gatunki wskaźnikowe (np. specyficzne rośliny łąkowe czy chłodnolubne drzewa), a w ich miejsce wchodzą gatunki bardziej ekspansywne, odporne na suszę lub obce inwazyjne.

2. Niewidzialny fundament: Kryzys życia glebowego

Większość z nas patrzy na rośliny tylko przez pryzmat tego, co widać nad ziemią, tymczasem klucz do przetrwania kryje się pod powierzchnią:

Śmierć mikrobiomu: Długotrwałe susze i wysokie temperatury sprawiają, że bakterie, grzyby mikoryzowe (bez których większość drzew nie potrafi pobierać składników odżywczych) oraz dżdżownice giną lub schodzą głęboko w profil glebowy.

Emisja węgla: Przesuszona, zmineralizowana gleba przestaje pełnić funkcję naturalnego magazynu węgla organicznego. Zamiast tego zaczyna go uwalniać w postaci dwutlenku węgla do atmosfery, co dodatkowo potęguje efekt cieplarniany.

3. Dramat "królów lasu" – świerka i sosny

Upadek świerka: Świerk pospolity, posiadający bardzo płytki system korzeniowy, jest największym przegranym zmian klimatycznych na nizinach i w partiach podgórskich. Osłabiony brakiem wody staje się bezbronny wobec gradacji szkodników, takich jak kornik drukarz.

Problemy sosny i brzozy: Nawet lasy gospodarcze (bory sosnowe) na żyźniejszych siedliskach cierpią na tzw. suchoczuby i zamierzenie pędów. Brzozy, postrzegane dotąd jako klasyczne, odporne drzewa pionierskie, również masowo zasychają w szczytowych partiach koron z powodu braku wody.

4. Dylematy miejskiej zieleni i rolnictwa

Betonoza i stres miejski: Drzewa w miastach rosną w ściśniętych stanowiskach, z odsłoniętą i ograniczoną szyją korzeniową, gdzie woda opadowa natychmiast ucieka do kanalizacji. Sytuację pogarsza zimowe solenie dróg, które w połączeniu z upałem dosłownie odcina roślinom dostęp do wody.

Monokultury rolnicze: Likwidacja miedz, oczek wodnych i pasów krzewów (tzw. ekotonów) na rzecz wielkich połaci monokulturowych upraw (np. kukurydzy) niszczy korytarze ekologiczne oraz siedliska ptaków i owadów.

5. Drzewa i rośliny przyszłości – kto ma szansę przetrwać?

Choć tradycyjne rodzime gatunki (takie jak świerk czy brzoza) mocno cierpią, prof. Zygmunt Kącki wskazuje, że odpowiednich kandydatów do przetrwania należy szukać przede wszystkim w obrębie rodzimej flory o większej tolerancji na stres termiczny:

Odporniejsze dęby i lipy: Dobrze rokują m.in. dąb bezszypółkowy (Quercus petraea) oraz lipy, które lepiej znoszą okresowe susze i wysokie temperatury.

Selekcja naturalna i "super-genotypy": Profesor proponuje innowacyjne podejście do pozyskiwania materiału do nasadzeń – wyszukiwanie linii genetycznych o nadzwyczajnej odporności w ekstremalnych warunkach, np. na hałdach pokopalnianych, gdzie rośliny radzą sobie bez naturalnej, żyznej gleby. Zamiast polegać wyłącznie na standardowych szkółkach, badacze (oraz ośrodki takie jak Leśny Bank Genów) powinni identyfikować osobniki, które przetrwały gradacje chorób czy susze, by na ich bazie budować odporniejsze pokolenia lasów.

Rostropność z gatunkami obcymi: Choć w miastach testuje się gatunki egzotyczne (np. miłorząb dwuklapowy – Ginkgo biloba, który dobrze radzi sobie w przestrzeni miejskiej, choć rośnie bardzo powoli), ekspert zdecydowanie ostrzega przed wprowadzaniem gatunków inwazyjnych o dużej ekspansywności (jak np. bożodrzew gruczołowaty). Złotą zasadą pozostaje: jeśli masz do wyboru gatunek obcy i rodzimy – zawsze wybieraj rodzimy.

Susza hydrologiczna to wyrok śmierci na drzewa

Profesor Zygmunt Kącki odnosi się też bezpośrednio do sytuacji w Ogrodzie Botanicznym we Wrocławiu oraz do szerszego problemu suszy hydrologicznej w Polsce, obrazując, jak drastycznie brak wody wpływa na funkcjonowanie tak unikalnego i wrażliwego ekosystemu.

Kluczowe elementy opisu tej sytuacji obejmują:

Staw botaniczny jako "barometr" wody: Rozmowa toczy się w pobliżu malowniczego stawu w ogrodzie (historycznego starorzecza / dawnej fosy). Profesor zauważa, że poziom wody w zbiorniku stale oscyluje i jest powiązany z poziomem Odry, jednak w czerwcu zanotowano dramatyczny spadek lustra wody o 20–30 cm, a w momencie nagrywania poziom wciąż utrzymywał się o około 10 cm poniżej normy wyznaczonej przez linię roślin.

Obniżenie poziomu wód gruntowych jako "wyrok śmierci": Profesor wprost określa drastyczny spadek wód gruntowych mianem "wyroku śmierci" dla wielu starych, cennych drzew rosnących na terenie ogrodu. Choć zjawisko to dotyka niemal całej Polski, w zamkniętej przestrzeni ogrodu botanicznego ma ono katastrofalne skutki.

Konkretne przykłady zniszczeń: Jako przykład drzewa w krytycznej kondycji profesor wskazuje rosnący nad samym stawem stary wiąz, który mimo bliskości wody cierpi z powodu obniżenia poziomu wód gruntowych i jest ratowany przez botaników na różne sposoby.

Wyspa cieplna w sercu miasta: Sytuację pogarsza fakt, że Ogród Botaniczny znajduje się w centrum Wrocławia, czyli w strefie tzw. miejskiej wyspy ciepła. Choć sam ogród działa jak naturalny "klimatyzator" schładzający okolice, to jednocześnie jego rośliny są niezwykle mocno wystawione na kumulację upałów i suszę z zewnątrz.

Niepowtarzalność obiektu: Na koniec profesor podkreśla dramatyczną różnicę między zabytkami architektury a przyrodą: spaloną katedrę czy zniszczony budynek można rozebrać i odbudować cegła po cegle w innym miejscu, ale ogrodu botanicznego i jego wiekowych drzew nie da się przenieść – jeśli obumrą, bezpowrotnie utraci się unikalny ekosystem.

Świat bez zielonego spoiwa

Za późno, by odwrócić głowę od problemu, ale za wcześnie, by bezradnie rozłożyć ręce – słowa te doskonale oddają krajobraz, który wyrasta na naszych oczach. Susza hydrologiczna przestała być odległym ostrzeżeniem badaczy. To namacalny kryzys, w którym ubytek wód gruntowych i dramatyczny spadek poziomu rzek oraz zbiorników stawiają przyrodę przed ostateczną próbą.

Drzewa, nasi najważniejsi sprzymierzeńcy, "umierają stojąc". Z nizin masowo znika chłodnolubny świerk o płytkim systemie korzeniowym, a susza dosięga nawet dotąd odporne sosny i brzozy. Zamykając aparaty szparkowe w walce o każdą kroplę wody, rośliny słabną i ulegają szkodnikom. Brak wilgoci w glebie niszczy mikroorganizmy, powodując uwalnianie skumulowanego węgla do atmosfery i potęgując zmianę klimatu. Co więcej, przesunięcia fenologiczne sprawiają, że kwitnienie mija się z aktywnością owadów, krusząc ekosystem niczym mur pozbawiony zaprawy.

Ratunku musimy szukać w różnorodności i odporności. Przyszłość miast i lasów leży w rodzimych gatunkach, takich jak dąb bezszypułkowy czy lipa, a także w poszukiwaniu genetycznych "super-osobników" radzących sobie w ekstremalnych warunkach. Ogrody botaniczne i przemyślana ochrona przyrody stają się dziś naszymi kluczowymi bezpiecznikami – bo na pustyni po prostu nie da się żyć.

Cały podcast: https://www.youtube.com/watch?v=9rFYvGklFMI

Jarosław Cybulski, Pogoda i klimat w Płocku.

Jarosław Cybulski

Analityk danych z wieloletnim doświadczeniem w finansach i branży IT, od lat zaangażowany po „zielonej stronie mocy”. Twórca profilu Pogoda i klimat w Płocku, gdzie przekłada kompleksowe dane meteorologiczne na przystępne analizy lokalnych trendów klimatycznych. Od 30 lat praktykuje medytację wschodnią, rozwijając autorskie techniki redukcji stresu i budowania dobrostanu.