Jeźdźcy dymowi z płockich Pułków Jazdy

Określona liczba gospodarstw domowych (dymów) miała obowiązek wspólnie wystawić, wyposażyć i wyekwipować jednego uzbrojonego rekruta wraz z koniem. System ten wykorzystano do szybkiego tworzenia nowych pułków jazdy w czasie powstania listopadowego w latach 1830-1831 łącząc rekrutów dymowych z ochotnikami. Właściciele ziemscy i gminy musieli dostarczyć rekrutowi konia, mundur (często wzorowany na stroju ludowym lub tradycyjnej wołoszce), broń białą (szablę, pikę) oraz broń palną. W XIX wieku (m.in. w okresie powstania krakowskiego i listopadowego) wołoszką nazywano wcięty w talii, długi do kolan ubiór piechoty i formacji ochotniczych.

Wzorowana na strojach ludów zakaukaskich, posiadała na piersiach naszyte rzędy wąskich kieszonek (tulejek) przeznaczonych na ładunki prochowe. Początkowo oddziały te składały się głównie z chłopów bez doświadczenia wojskowego, ale po krótkim przeszkoleniu i pod dowództwem doświadczonych oficerów okazywały się bardzo skuteczną, wytrzymałą i zwrotną lekką kawalerią, wykorzystywaną do zwiadu i podjazdów. Oddziały powstańcze powstałe z jeźdźców dymowych powstawały na terenie województwa płockiego i ziemi kaliskiej. Miejscową ludność przychylna była temu zrywowi powstańczemu.

Podczas powstania listopadowego (1830–1831) mieszkańcy Płocka i województwa płockiego wystawili i zasilili dwa pułki Jazdy Płockiej, pełniące rolę formacji ułańskich (lekkozbrojnej kawalerii posługującej się lancami i szablami). Mieszkańcy regionu płockiego wykazali duże zaangażowanie, dostarczając nie tylko ochotników, ale także konie, fundusze i wyposażenie.

Już w grudniu 1830 roku powołano w Płocku Radę Obywatelską, która koordynowała zbiórki na rzecz wojska. Sam obwód płocki wystawił bezpośrednio około 170 uzbrojonych i umundurowanych jeźdźców, którzy zasilili formowane pułki. Ponadto wielu płocczan służyło indywidualnie w regularnych przedpowstaniowych pułkach ułanów armii Królestwa Polskiego (np. w słynnym 2 Pułku Ułanów, który w lipcu 1831 roku stoczył potyczkę pod Drobinem na ziemi płockiej.

Główne oddziały płockich ułanów (Jazdy Płockiej)

1-szy Pułk Jazdy Płockiej (przemianowany na 8 Pułk Ułanów). Sformowany pod koniec 1830 roku z tzw. "jeźdźców dymowych" (pobór z dóbr ziemskich) oraz ochotników. Dowodzili nim kolejno pułkownik Wincenty Kisielnicki, major J. Pisarzowski ( od 1 kwietnia 1831) oraz pułkownik Jan Piwnicki ( od 13 czerwca 1831). Oddział zasłynął w bitwach pod Rożanem, Rajgrodem, Nasielskiem oraz podczas wyprawy na Litwę (m.in. pod Wilnem i Malatami). Za męstwo żołnierze otrzymali 10 złotych i 4 srebrne krzyże Virtuti Militari.

W okresie od grudnia 1830 roku do 1 kwietnia 1831 roku podpułkownik Wincenty Kisielnicki (w starszych opracowaniach zapisywany niekiedy błędnie jako Kisielicki) pełnił funkcję organizatora i pierwszego dowódcy 1 Pułku Jazdy Płockiej podczas powstania listopadowego. 10 grudnia 1830 roku Wincenty Kisielnicki, doświadczony weteran wojen napoleońskich (odznaczony m.in. Złotym Krzyżem Virtuti Militari oraz Legią Honorową), otrzymał rozkaz sformowania i objęcia dowództwa nad jazdą województwa płockiego. Oddział tworzono na bazie tzw. jazdy 50-dymowej (wystawianej przez właścicieli ziemskich proporcjonalnie do liczby gospodarstw) oraz ochotników. Proces kompletowania jednostki przebiegał sprawnie, choć pułk borykał się z brakami doświadczonej kadry.

Na początku stycznia 1831 roku Kisielnicki otrzymał polecenie, aby na instruktorów pobrać jedynie 20 doświadczonych żołnierzy, a pozostałych szukać wśród podoficerów i żołnierzy dymisjonowanych. Podpułkownik Kisielnicki stał na czele pułku do 1 kwietnia 1831 roku, kiedy to obowiązki dowódcy przejął od niego major Pisarzowski. W czerwcu 1831 roku jednostka została przeformowana w regularny 8 Pułk Ułanów Królestwa Kongresowego - pułk jazdy polskiej okresu zaborów, utworzony z jazdy 50-dymowej. Od grudnia 1830 do 13 czerwca 1831 pod nazwą 1 Pułku Jazdy Płockiej. Pułk brał udział m.in. w wyprawie gen. Antoniego Giełguda na Litwę oraz walczył pod Łasiem (16 kwietnia 1831), Różanem, Szelkowem (18 kwietnia 1831), Rajgrodem, Nasielskiem (26 czerwca 1831), Wilnem (17 czerwca 1831) i Malatami. Pułk otrzymał 10 krzyży złotych i 4 srebrne.

Nazwisko pułkownika Wincentego Kisielnickiego wymienia w pamiętniku austriacki kapitan Peck: W Zatorze było internowanych 187 oficerów, a między nimi: pułkownicy: Wincenty Kisielnicki i Eustachy Twardzikowski.(…) 30 września. O godz. 7 z rana odjeżdża generałowa Błędowska do Krakowa. O godz. 10 odwiedza generał Pidol państwo w zamku, następnie odbywa oględziny całej stacyi kwaterunkowej, Wieczorem nowy przyrost powstańców. Umieszczam pułkownika od krakusów, Kisielnickiego i majora Bauera z 3 pułku (z korpusu Ramorino, którzy, ciężko ranni, znajdowali się dotychczas w Częstochowie) - w Zatorze.

Po upadku powstania listopadowego władze carskie skonfiskowały Kisielnickiemu majątek ziemski. W maju 1832 roku oficer udał się na emigrację do Francji, gdzie osiadł w departamencie Allier (m.in. w Moulins i Montluçon). Na uchodźstwie związał się ze stronnictwem księcia Adama Jerzego Czartoryskiego i działał jako agent Hotelu Lambert, m.in. podejmując w 1847 roku misje polityczne w Niemczech i Wielkopolsce. Zmarł 21 stycznia 1857 roku we Francji.

W tym miejscu należy wspomnieć Artura Zawisze Czarnego herbu Przerowa (ur. 24 września 1809 w Sobocie, zm. 27 listopada 1833 w Warszawie), działacza niepodległościowego, uczestnika powstania listopadowego (1830 – 1831), członek Towarzystwa Patriotycznego,". W styczniu 1831 zaciągnął się do 1 pułku Jazdy Płockiej. Brał udział w bitwach pod Białołęką, o Olszynkę Grochowską, Ostrołęką oraz Balicami. Awansował do stopnia kapitana Za waleczność otrzymał krzyż Virtuti Militari.

2-gi Pułk Jazdy Płockiej. Dowódca: mjr Eward Gierałdowski. Utworzony w marcu 1831 roku z ochotników. Pułk ten uczestniczył w działaniach osłonowych i rozpoznawczych na Mazowszu, odznaczając się m.in. w bitwie pod Radzyminem w czerwcu 1831 roku. W szeregach znaleźli się zarówno synowie lokalnej szlachty ziemiańskiej (często obejmujący stopnie oficerskie i fundujący ekwipunek), jak i mieszczanie płoccy oraz chłopi z okolicznych wsi. Oddziały były wzorowane na pułkach ułańskich Królestwa Polskiego. Ułani nosili charakterystyczne rogatywki z granatowymi i karmazynowymi (lub amarantowymi) elementami oraz granatowe kurtki mundurowe, a ich podstawową bronią była lanca z biało-czerwonym proporczykiem oraz szabla. Żołnierze tego oddziału zostali uhonorowani 9 złotymi i 2 srebrnymi krzyżami Virtuti Militari.

Major Edward Gierałdowski (w niektórych źródłach zapisywany z literówką jako Eward) był oficerem Wojska Polskiego Królestwa Kongresowego oraz dowódcą 2 Pułku Jazdy Płockiej w czasie powstania listopadowego. W wykazach oficerów z lat 1815–1830 figuruje jako major "na reformie" (w stanie spoczynku lub rezerwie). Za wcześniejsze zasługi bojowe był kawalerem Złotego Krzyża Orderu Virtuti Militari. Po wybuchu powstania powrócił do czynnej służby i w marcu 1831 roku objął dowództwo nad nowo formowanym z ochotników 2 Pułkiem Jazdy Płockiej.

Na Płockich Powązkach znajdują się mogiły:

a) Major Józef Dąbrowski to oficer z okresu powstania listopadowego, związany z jednostkami jazdy z ziemi płockiej, którego grób znajduje się na zabytkowym cmentarzu płockim przy al. Floriana Kobylińskiego, a jego skromny nagrobek ma formę historycznego głazu narzutowego. Wymaga obecnie odnowienia;

b) Edward Szawłowski to porucznik korpusu artylerii Wojska Polskiego z okresu powstania listopadowego, wymieniany w Kurjerze Polskim z 1831 roku jako dowódca półbaterii artylerii płockiej