Wyjątkowy zabytek na Mazowszu odzyskał dawny blask. Turyści mogą zwiedzać go za darmo

W Nowym Wymyślu w powiecie płockim zakończyła się rewaloryzacja zabytkowego domu modlitwy menonitów. Budynek, który przez dziesięciolecia pełnił zupełnie inne funkcje, odzyskał swój historyczny charakter i został przystosowany do działalności muzealnej, edukacyjnej oraz kulturalnej.

Zabytek wyróżnia się ceglaną konstrukcją posadowioną na kamiennej podmurówce. Główne wejście znajduje się pośrodku ściany szczytowej, której zwieńczenie zdobi żeliwny krzyż. Charakterystycznym elementem są również dekoracje malarskie na ścianach. Odrestaurowany obiekt ponownie przypomina o historii menonitów, którzy przez pokolenia mieszkali na terenach nadwiślańskiego Mazowsza.

– W 2022 r. gmina Gąbin przekazała w darowiźnie ten wyjątkowy, ale i bardzo zniszczony zabytek samorządowi Mazowsza. W 2023 i 2025 r. pozyskaliśmy sąsiednie nieruchomości, które zapewniły do niego dojazd, a także pozwoliły na stworzenie spójnej i funkcjonalnej przestrzeni wokół. Kolejnym krokiem było przeprowadzenie kompleksowej rewaloryzacji obiektu, dzięki której odzyskał on swój historyczny charakter i został przystosowany do działalności muzealnej, edukacyjnej oraz kulturalnej. Cieszę się, że to miejsce znów będzie mogło w pełni służyć mieszkańcom i turystom – podkreśla marszałek Adam Struzik.

Historia budynku sięga 1864 roku. Pomógł najbogatszy mieszkaniec Wymyśla

Dom modlitwy został wybudowany w 1864 roku. Materiały potrzebne do jego budowy przekazał Michael Loter, uznawany za najbogatszego mieszkańca ówczesnego Wymyśla. Historia świątyni nie była jednak łatwa. Podczas I wojny światowej budynek został zniszczony i częściowo rozebrany przez niemieckie wojska. Konstrukcję dachu wykorzystano do wzmacniania okopów, natomiast blaszane pokrycie przetopiono.

Dopiero w 1924 roku, dzięki wsparciu finansowemu menonitów mieszkających w Stanach Zjednoczonych, udało się przeprowadzić remont i przywrócić obiektowi jego pierwotną funkcję. Po II wojnie światowej dawna świątynia zaczęła służyć innym celom. W latach 60. działał w niej Klub Ruchu z salą kinową. Na początku lat 90. budynek wykorzystywano natomiast jako magazyn Herbapolu.

Dziś jego historia rozpoczyna zupełnie nowy rozdział.

Menonicki zabytek uratowany przed zniszczeniem. Inwestycja kosztowała miliony

Przywrócenie budynku do dawnego wyglądu wymagało kompleksowych działań. W 2022 roku gmina Gąbin przekazała zabytek w darowiźnie samorządowi województwa mazowieckiego. W kolejnych latach pozyskano również sąsiednie nieruchomości, które umożliwiły zapewnienie dojazdu i uporządkowanie przestrzeni wokół obiektu.

Prace konserwatorskie i budowlane rozpoczęły się w 2025 roku. W ramach inwestycji odtworzono dach, stropy, okna i drzwi, a także elewację. Wzmocniono konstrukcję budynku i wykonano ocieplenie.

Zabytek wyposażono również w nowoczesne instalacje ogrzewania, klimatyzacji i wentylacji. Dzięki temu może teraz pełnić funkcję muzealną i być udostępniany zwiedzającym. Projekt otrzymał wsparcie z programu Fundusze Europejskie dla Mazowsza 2021–2027. Dofinansowanie unijne wyniosło 3 mln zł. Jak podkreśla marszałek województwa mazowieckiego Adam Struzik, inwestycja pozwoliła nie tylko uratować cenny budynek, ale również stworzyć funkcjonalną przestrzeń dla mieszkańców i turystów.

Menonici na Mazowszu. Kim byli dawni mieszkańcy Wymyśla?

Odrestaurowany dom modlitwy to przede wszystkim miejsce, w którym można poznać historię społeczności menonickiej. Menonici to chrześcijańska wspólnota religijna wywodząca się z ruchu anabaptystycznego, którego początki sięgają czasów reformacji. Jej rozwój związany był między innymi z terenami Holandii i Niemiec.

Potomkowie pierwszych menonitów zaczęli osiedlać się na Mazowszu w drugiej połowie XVIII wieku. Wybierali przede wszystkim tereny zalewowe w dolinie Wisły, gdzie rozwijali gospodarstwa i tworzyli własne społeczności. Menonici mieszkali w okolicach Wymyśla aż do 1948 roku. Po zakończeniu II wojny światowej zostali wysiedleni. Najpierw trafili do Niemiec, a następnie część z nich wyjechała do Kanady, gdzie osiedlili się między innymi w prowincjach Manitoba i Alberta.

Mimo upływu lat potomkowie dawnych mieszkańców nie zapomnieli o swoich korzeniach. Organizowali cykliczne spotkania, odbywające się raz na dziesięć lat, podczas których wracali wspomnieniami do Wymyśla. Miejscowość ta pozostała dla nich wyjątkowym miejscem, często wspominanym jako mały raj.

Wiklinowa walizka Friedy wróciła do Polski. To niezwykła pamiątka

Jednym z najbardziej poruszających elementów nowej wystawy jest wiklinowa walizka należąca do Friedy Claassen z domu Prochnau, menonitki pochodzącej z Wymyśla. Kobieta opuściła Polskę 18 listopada 1948 roku. Podczas podróży przez Niemcy do Kanady towarzyszyła jej właśnie ta walizka.

W jej wnętrzu zachowały się między innymi kubek i nóż wykorzystywane podczas wysiedleńczej podróży. Są to przedmioty, które dziś mają ogromną wartość historyczną i emocjonalną. Walizka wróciła do Polski zgodnie z życzeniem Friedy i została przekazana do zbiorów muzealnych. Na wystawie można zobaczyć również inne osobiste pamiątki przekazane przez dawną mieszkankę Wymyśla. Wśród nich znajdują się śpiewniki, portfel jej ojca oraz drobne przedmioty związane z codziennym życiem rodziny. Szczególnie wymowne są kolorowe guziki od ulubionej sukienki Friedy i swetra jej mamy.

To właśnie takie niewielkie przedmioty pozwalają lepiej zrozumieć, jak wyglądało życie ludzi, którzy musieli opuścić swoje domy i rozpocząć wszystko od nowa w innym kraju.

Wystawa "Menonici na Mazowszu". Co zobaczą zwiedzający?

W odrestaurowanym domu modlitwy przygotowano wystawę zatytułowaną "Menonici na Mazowszu". Jej autorami są Wojciech Marchlewski i Magdalena Lica-Kaczan.

Ekspozycja przedstawia historię menonitów, ich życie religijne i społeczne, relacje z innymi grupami wyznaniowymi oraz losy społeczności w czasie obu wojen światowych. Odwiedzający poznają także sylwetki dawnych mieszkańców Wymyśla, wśród których znaleźli się nauczyciel Erich L. Ratzlaff, Frieda Claassen oraz młynarz Reinhold Wegert.

Wystawa powstała na podstawie badań literatury, dokumentów archiwalnych i prywatnych zbiorów. Jej autorzy korzystali również z rozmów z przedstawicielami społeczności menonickiej w Kanadzie oraz potomkami dawnych mieszkańców Wymyśla. Jak zaznacza Magdalena Lica-Kaczan, wiklinowa walizka Friedy jest symbolem nie tylko końca historii menonitów w Polsce, ale również ich wielowiekowej gotowości do przemieszczania się i poszukiwania bezpiecznego miejsca do życia.

– Ta walizka to nie tylko symbol końca historii menonitów w Polsce, ale również symbol ich niemal nieustającej przez wieki gotowości do przemieszczania się, podróżowania, poszukiwania lepszego swojego miejsca na ziemi i zaczynania wszystkiego od nowa. To też bardzo dobry punkt wyjścia do opowieści o ich pacyfizmie. A ten z kolei element menonickiej tożsamości może mieć już bezpośrednie przełożenie na budowanie tożsamości naszego nowego muzealnego miejsca wokół pedagogiki pokoju, tak bardzo nam wszystkim potrzebnego – zaznacza Magdalena Lica-Kaczan, współautorka wystawy i kierownik Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim.

Nowa atrakcja turystyczna Mazowsza. Kiedy można zwiedzać zabytek?

Opiekę nad odrestaurowanym domem modlitwy sprawuje Muzeum Mazowieckie w Płocku. Obiekt jest częścią Skansenu Osadnictwa Nadwiślańskiego w Wiączeminie Polskim. Od 14 listopada 2026 roku zabytek będzie dostępny dla zwiedzających od wtorku do niedzieli w godzinach 11:00–15:00. Ostatnie wejście zaplanowano na godzinę 14:30.

– To dla nas wyjątkowo ważny moment. Udało się uratować cenny zabytek, przywrócić mu dawny blask i nadać nowe życie. Ale najważniejsze jest to, że wraz z budynkiem ocalamy pamięć o ludziach, którzy przez pokolenia tworzyli historię nadwiślańskiego Mazowsza. Chcemy, by Nowe Wymyśle stało się miejscem spotkań, poznawania historii i odkrywania wielokulturowego dziedzictwa naszego regionu – mówi Leonard Sobieraj, dyrektor Muzeum Mazowieckiego w Płocku.

Nowe miejsce ma być również ważnym punktem powstającego Szlaku Osadnictwa Olenderskiego, który skupia najcenniejsze pamiątki związane z historią osadnictwa w Dolinie Środkowej Wisły.

To propozycja dla osób zainteresowanych historią, architekturą, regionalnym dziedzictwem i turystyką na Mazowszu.