Zamach na szpiega Gąsiorka; ostatni wojskowy gubernator płocki

Krzysztof Wiśniewski
Szpieg Szpieg
Źródło zdjęć: © Archiwum | Archiwum

Wojskowe Gubernatorstwo Sierpc / Płock (niem. Militärgouvernement Sierpc / Plock) to niemiecka jednostka administracji wojskowej funkcjonująca na północnym Mazowszu podczas I wojny światowej (w latach 1915–1918), w ramach Cesarstwa Niemieckiego. Gubernatorstwo wchodziło w skład niemieckiej strefy okupacyjnej utworzonej na ziemiach byłego zaboru rosyjskiego po wyparciu wojsk carskich w 1915 roku. Początkowo siedzibą władz wojskowych dla tego obszaru był Sierpc, a w 1916 roku ośrodek gubernatorstwa przeniesiono do Płocka, obejmując swoim zasięgiem m.in. powiaty płocki oraz sierpecki.

Funkcję gubernatora wojskowego sprawował płk baron von Wangenheim (od 15 lipca 1918 roku w stopniu generała majora).

Administracja ta odpowiadała za utrzymanie porządku na zapleczu frontu, zarządzanie gospodarką wojenną, egzekwowanie rekwizycji żywności i surowców, kontrolę ludności oraz zwalczanie ruchu niepodległościowego. Gubernatorstwo przestało istnieć w listopadzie 1918 roku w wyniku klęski Niemiec w I wojnie światowej oraz rozbrojenia niemieckich garnizonów przez ludność polską i członków POW.

Zamach na szpiega Gąsiorka był akcją likwidacyjną przeprowadzoną w Płocku przez Polską Organizację Wojskową (POW) tuż przed odzyskaniem niepodległości, jesienią 1918 roku. Gąsiorek był konfidentem i szpiegiem pracującym na rzecz niemieckich władz okupacyjnych w Płocku, przez co stanowił bezpośrednie zagrożenie dla lokalnych struktur konspiracyjnych. Wyrok śmierci na agencie wykonali członkowie płockiego okręgu Polskiej Organizacji Wojskowej poprzez jego zastrzelenie.

Akcja miała miejsce w gorącym okresie przełomu października i listopada 1918 roku (w publikacjach dotyczących historii płockiego POW pojawia się data 24 października 1918 r. w kontekście wprowadzenia represji). W odwecie za zastrzelenie konfidenta niemiecki gubernator wprowadził w Płocku stan wyjątkowy wraz z godziną policyjną (obowiązującą od 19:00 do 6:00 rano), który został zniesiony dopiero po kilku dniach na prośbę miejscowego Magistratu. Zamach miał ogromne znaczenie psychologiczne – pokazał mieszkańcom Płocka, że podziemne struktury niepodległościowe są silne, skuteczne i zdolne do egzekwowania wyroków na zdrajcach tuż przed ostatecznym rozbrojeniem Niemców w listopadzie 1918 roku.

Do ataku doszło we wtorek, 22 października 1918 roku, około godziny 20:00, na rogu ulicy Więziennej (obecnie ul. Henryka Sienkiewicza) w Płocku. Bojowcy POW oddali do niego strzały z broni krótkiej. Szpieg został ciężko ranny w dolną część twarzy oraz w kark, jednak przeżył zamach.

Wydarzenie to wpisywało się w narastające napięcie w mieście u progu odzyskania niepodległości.

Szpieg
Szpieg © Archiwum | Archiwum

Działo się to zaledwie trzy dni po rozstrzelaniu przez Niemców młodego działacza POW i PPS Jana Gniazdowskiego (19 października 1918 r. – uznawanego za ostatnią ofiarę

okupacji niemieckiej w Płocku) oraz trzy dni przed pierwszym zebraniem Rady Powiatowej (25 października 1918 r.), która przygotowywała przejęcie administracji z rąk niemieckich (co ostatecznie nastąpiło 11 listopada 1918 roku).

Baron (Freiherr) von Wangenheim był niemieckim gubernatorem wojskowym w Płocku (w ramach Wojskowego Gubernatorstwa Sierpc / Płock) w okresie I wojny światowej (m.in. w latach 1916–1918). Pełnił służbę początkowo w stopniu pułkownika, a od 15 lipca 1918 r. generała majora. W historii Płocka zapisał się przede wszystkim w kontekście narastającego oporu społecznego oraz działań Polskiej Organizacji Wojskowej (POW) w przededniu odzyskania niepodległości.

Gdy w Płocku i okolicach mnożyły się wystąpienia przeciwko niemieckim rekwizycjom i władzom okupacyjnym, Wangenheim udzielił oficjalnej nagany lokalnym elitom – Radzie Miejskiej, burmistrzowi, prezesowi sądu (Świeckiemu) oraz biskupowi płockiemu (Antoniemu Julianowi Nowowiejskiemu), obarczając ich winą za brak spokoju w mieście.

Szpieg
Szpieg © Archiwum | Archiwum

W obliczu zaostrzającej się sytuacji i coraz częstszych ataków na niemieckich żołnierzy, 19 października 1918 roku gubernator Wangenheim nakazał wywieszenie w mieście głośnego obwieszczenia. Zapowiedział w nim rychłe opuszczenie Polski przez wojska niemieckie (wzywając jednocześnie do zachowania porządku i potępiając niszczenie linii telegraficznych), co stanowiło jednoznaczny sygnał słabnięcia niemieckiej okupacji na kilka tygodni przed przejęciem władzy przez Polaków 11 listopada 1918 rok

Najważniejsze fakty z jego urzędowania w Płocku

Akt 5 listopada (1916 r.): Odczytał po niemiecku proklamację/manifest państw centralnych dotyczący Królestwa Polskiego (wraz z por. Bukowieckim czytającym tekst po polsku). Nadzorował zarząd wojskowy, rekwizycje oraz infrastrukturę istotną z punktu widzenia armii niemieckiej (w maju 1917 r. zaliczył kolejkę do przedsiębiorstw ważnych dla interesów wojska).

Wprowadzał zarządzenia porządkowe i stan wyjątkowy (np. w październiku 1918 r. z godziną policyjną po zamachu na niemieckiego urzędnika i szpiega Gąsiora) oraz wydawał odezwy wzywające do spokoju wobec wojsk niemieckich w obliczu nadchodzących zmian politycznych w listopadzie 1918 r.

Po ponad wieku kończyła się zmowa mocarstw zaborczych, a sprawa polska stawała się – przynajmniej w deklaracjach – jednym z celów wojny. Akt 5 listopada dawał Polakom nadzieję na własny byt państwowy. Choć władcy Niemiec i Austro-Węgier, wydając manifest, liczyli na skłonienie Polaków do walki z Imperium Rosyjskim, dzięki temu aktowi do sprawy naszej niepodległości musiała się odnieść większość uczestników I wojny światowej.

Baron (Freiherr) von Wangenheim był ostatnim gubernatorem płockim mianowanym przez władze zaborcze; niemieckie oddziały opuściły Płock pod naporem mieszkańców wieczorem 11 listopada 1918 .

Wybrane dla Ciebie